Khám phá những kiểu tráng men đặc sắc của gốm Việt

Men gốm không chỉ là lớp phủ bảo vệ bề mặt, mà còn thể hiện rõ tay nghề và gu thẩm mỹ của người thợ Việt. Ở mỗi thời kỳ, mỗi vùng làm gốm, cách tráng men lại có nét khác nhau, phụ thuộc vào đất, lửa và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Nhìn vào lớp men, người ta có thể hiểu thêm về cách người xưa làm gốm và sử dụng gốm trong đời sống hằng ngày. Dưới đây là những kiểu tráng men tiêu biểu thường gặp trong gốm Việt để Quý khách tham khảo và dễ dàng phân biệt khi lựa chọn sản phẩm.

Men ngọc (celadon)

Men ngọc là một trong những dòng men xuất hiện rất sớm và cũng thuộc loại khó làm bậc nhất trong nghề gốm. Cái khó của men ngọc không nằm ở công thức, mà ở sự cân bằng. Màu xanh của men không phải do pha màu trực tiếp, càng không phải thứ xanh nhìn thấy ngay từ lúc tráng. Nó hình thành dần trong lò nung, qua phản ứng giữa men, thân đất và môi trường lửa ở nhiệt độ cao.

Men ngọc đạt chuẩn thường có những dấu hiệu: Màu xanh trong, không đục, không gắt, ánh men sâu, nhìn như có lớp nước nằm bên trong, men phủ đều, không dày cục, không trượt men.

Chỉ cần lệch một chút thôi là màu men đã khác hẳn. Đất không hợp thì men tối và xỉn. Tro hay đá pha chưa chuẩn, màu sẽ đục hoặc gắt lên ngay. Lửa mà lên nhanh quá hoặc hạ lò không đúng nhịp, sắc xanh cũng không kịp “chín”, nhìn còn sống và cứng.

Men rạn

Men rạn là dòng men gắn chặt với gốm thờ và gốm truyền thống Bắc Bộ. Những vết rạn không phải là lỗi kỹ thuật, mà là kết quả của sự tính toán chủ ý giữa thân gốm, lớp men và cách kiểm soát nhiệt khi hạ lò. Chính sự chênh lệch co rút được kiểm soát tinh tế ấy tạo nên những đường rạn tự nhiên, trở thành dấu ấn đặc trưng của tay nghề người thợ

Những đường rạn hình thành từ sự chênh lệch co rút giữa thân gốm và lớp men, cộng với cách người thợ kiểm soát nhiệt lúc hạ lò. Lớp men phải đủ dày để tạo rạn, nhưng không được quá tay kẻo bong tróc. Chỉ cần non tay một chút, rạn sẽ nát; quá tay, men sẽ tách mảng ngay trong lò.

Vết rạn đẹp không quá to, không quá dày đặc, phân bố tự nhiên như vân da cổ. Nếu làm non tay, rạn sẽ nát; nếu quá tay, men sẽ bong từng mảng. Men rạn không “khoe” ngay. Phải dùng, phải ngấm khói hương, ngấm thời gian, các đường rạn mới hiện rõ và có chiều sâu.

➤ Tham khảo thêm: Bộ bát hương Bát Tràng được Gốm Tâm Linh Việt phân phối chính hãng. Showroom rộng 200m², Quý khách thoải mái đến tham quan và trải nghiệm.

Men tro

Men tro là một dòng men gắn chặt với đời sống làng quê và nhịp sinh hoạt nông nghiệp. Nguyên liệu làm men không cầu kỳ, chỉ là tro rơm, tro trấu hay tro củi – những thứ tưởng như bỏ đi nhưng lại quyết định toàn bộ sắc men.

Đặc điểm nhận dạng của men tro chính là:

• Màu men không bao giờ đều tăm tắp, chỗ đậm chỗ nhạt, có mảng loang nhẹ, có vùng trầm hơn.
• Bề mặt men cũng giữ cảm giác mộc, không bóng loáng như men công nghiệp, càng nhìn càng thấy có chiều sâu.

Điểm khó của men tro nằm ở chỗ nó phụ thuộc rất nhiều vào nguồn tro và cách xử lý. Chỉ cần đổi loại củi đốt, khác cách lọc tro hay thay đổi tỷ lệ pha là màu men đã biến chuyển. Bởi vậy, hầu như không có hai mẻ men tro nào giống hệt nhau – mỗi mẻ mang một sắc thái riêng, đúng với tinh thần thủ công của gốm truyền thống.

Men lam

Men lam là một trong những dòng men tiêu biểu của gốm thờ Bát Tràng. Đây là một dòng men rất dễ nhận ra, nhưng lại không hề dễ làm. Nó không chỉ là lớp men phủ bên ngoài, mà là sự hòa trộn giữa men và nét vẽ. Người thợ vẽ hoa văn bằng oxit cobalt trực tiếp lên thân gốm còn mộc, rồi mới phủ lớp men trong và đưa vào lò nung. Từ đó, mọi thứ phó mặc cho nhiệt và tay nghề.

Khó nhất ở men lam là màu sắc trước và sau khi nung khác nhau hoàn toàn. Khi vẽ, màu lam nhạt đến mức gần như không thấy rõ. Phải chờ vào lò, gặp nhiệt cao, màu mới dần “mở”, bung ra đúng sắc xanh đặc trưng. Chỉ cần lỡ tay một nét là coi như xong, không có cơ hội sửa chữa.

Vì vậy, người thợ không thể chỉ vẽ bằng mắt mà phải vẽ bằng kinh nghiệm. Họ phải hình dung trước màu sẽ loang thế nào khi gặp men, sẽ đậm lên hay chìm xuống khi gặp lửa. Tay nặng quá thì hoa văn bệt lại, mất độ thoáng. Tay nhẹ quá thì hình vẽ chìm hẳn, thiếu điểm nhấn. Một sản phẩm men lam đẹp là khi hoa văn nằm sâu trong lớp men, hiện lên mềm mại, có chiều sâu, chứ không nổi gắt trên bề mặt.

Men nâu, men vàng truyền thống

Đây là những dòng men tưởng chừng đơn giản nhưng rất khó đạt độ “già”. Nếu non tay thì màu sẽ nhạt và khô, lộ hẳn trên bề mặt gốm. Còn nếu mạnh tay quá lại dễ bệt, nặng, mất hết sự thanh thoát.

Một lớp men nâu hay men vàng đẹp là màu ăn đều vào thân gốm, phủ kín vừa đủ, không loang lổ, không chỗ dày chỗ mỏng. Màu men trầm lại, dịu mắt, không gắt, không chói. Nhìn vào có cảm giác chắc chắn, ổn định, như một món đồ đã ở đó từ lâu, quen thuộc và tự nhiên.

Men nâu và men vàng thường xuất hiện trên những vật dụng gắn bó với đời sống hằng ngày và không gian thờ cúng xưa. Từ bát, chum, vại đến bát hương, đó là những món đồ được dùng thường xuyên, đặt lâu trong nhà. Người ta chọn chúng không phải vì vẻ bắt mắt, mà vì sự bền bỉ và cảm giác yên tâm khi sử dụng. Thời gian trôi qua, lớp men không hề cũ đi, mà dần dịu lại, hòa vào ánh sáng, vào khói hương, vào sinh hoạt thường nhật, tạo nên một cảm giác gần gũi rất riêng.

Trên đây là những kiểu tráng men tiêu biểu trong gốm Việt, mỗi kiểu mang một vẻ đẹp và đặc điểm riêng. Qua lớp men, có thể thấy rõ tay nghề và kinh nghiệm của người thợ gốm. Men không chỉ làm bề mặt gốm đẹp hơn mà còn giúp sản phẩm bền chắc theo thời gian. Chính những lớp men ấy đã góp phần tạo nên nét đặc trưng khó lẫn của gốm Việt.