Giữ nghề từ đất – Câu chuyện của những người thợ gốm Việt

Có những nghề không bắt đầu bằng máy móc, mà bắt đầu từ đôi tay. Nghề gốm Việt Nam là một nghề như thế. Từ nắm đất vô tri, qua bàn tay người thợ, đất trở thành vật dụng, trở thành đồ thờ, rồi trở thành ký ức của một gia đình, một vùng quê, thậm chí là của cả một nền văn hóa. Câu chuyện về nghề gốm, vì vậy, không chỉ là câu chuyện của sản phẩm, mà là câu chuyện của những con người lặng lẽ giữ nghề từ đất qua nhiều thế hệ.

Nghề làm gốm Việt Nam bắt đầu từ đâu và hình thành ra sao?

Rất khó xác định chính xác thời điểm người Việt bắt đầu làm gốm. Tuy nhiên, những mảnh gốm thô được tìm thấy trong các di chỉ cổ cho thấy nghề này đã xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với sinh hoạt của cư dân nông nghiệp.

Ban đầu, gốm chỉ đơn giản là nồi nấu, chum nước, bát ăn cơm. Đất được lấy từ ruộng, từ bãi sông, nhào bằng tay, tạo hình mộc mạc và nung bằng lò thô sơ. Nhưng chính từ sự giản dị ấy, nghề gốm dần phát triển, tích lũy kinh nghiệm, hình thành kỹ thuật, rồi nâng tầm thành một nghề thủ công có giá trị văn hóa.

Qua từng giai đoạn lịch sử, gốm Việt mang những dấu ấn rất riêng. Có thời kỳ gốm phục vụ cung đình, có thời kỳ gốm gắn với tín ngưỡng dân gian, cũng có lúc gốm trở về đúng vai trò là những vật dụng đời thường. Dù ở vai trò nào, gốm vẫn luôn hiện diện trong đời sống người Việt, từ bếp lửa gia đình đến không gian thờ cúng linh thiêng.

Điều đáng nói là nghề gốm Việt không phát triển theo kiểu công nghiệp hóa sớm. Nó lớn lên chậm rãi, gắn với làng nghề, với từng dòng họ, từng người thợ. Mỗi vùng đất lại có một cách làm gốm riêng, một màu men quen, một dáng gốm không lẫn vào đâu được. 

Người thợ gốm là ai và họ giữ nghề như thế nào?

Để hiểu nghề gốm, không thể chỉ nhìn vào sản phẩm đã hoàn thiện, mà cần nhìn vào những người đứng sau bàn xoay và lò nung. Chính cách họ sống cùng nghề, học nghề và giữ nghề qua năm tháng đã tạo nên giá trị bền vững của gốm thủ công Việt.

Người thợ gốm là ai?

Người thợ gốm là những người gắn bó trực tiếp với đất sét, từ khâu chọn đất, xử lý đất cho đến tạo hình và nung lò. Họ không chỉ làm ra đồ dùng hay vật trang trí, mà còn gửi vào đó kinh nghiệm, cảm xúc và dấu ấn cá nhân. Mỗi sản phẩm hoàn thiện phản ánh trình độ tay nghề, sự kiên nhẫn và cả tính cách của người làm ra nó.

Cách người thợ gốm giữ nghề

• Giữ nghề bằng truyền nghề: Ở nhiều làng gốm, nghề được học ngay trong gia đình. Người trẻ bắt đầu từ việc phụ việc, quan sát và làm cùng người đi trước. Những kinh nghiệm về đất, men, lửa lò được truyền lại qua năm tháng, không ghi chép mà ghi nhớ bằng tay nghề.
• Giữ nghề bằng sự thay đổi có chọn lọc: Người thợ không chỉ lặp lại mẫu cũ mà luôn thử nghiệm men mới, dáng mới, điều chỉnh sản phẩm để phù hợp với nhu cầu hiện đại. Dù đổi mới, họ vẫn cố giữ tinh thần và kỹ thuật cốt lõi của gốm thủ công truyền thống.
• Giữ nghề bằng cách gắn văn hóa với sinh kế: Nhiều thợ gốm phát triển thêm các dòng sản phẩm như gốm trang trí, gốm phong thủy, quà tặng du lịch. Nhờ đó, nghề gốm không chỉ tồn tại trong lò nung mà còn có chỗ đứng trên thị trường, giúp làng nghề tiếp tục sống được bằng nghề.
• Giữ nghề bằng tâm huyết và sự bền bỉ: Nghề gốm vất vả, thu nhập không ổn định, nhưng nhiều người vẫn gắn bó vì yêu nghề. Chính sự kiên trì và tình cảm dành cho đất, cho lò đã giúp họ giữ được “lửa” gốm qua những giai đoạn khó khăn.

➤ Tham khảo thêm các mẫu bát hương bát tràng đẹp, được phân phối chính hãng tại Gốm Tâm Linh Việt

Giữ nghề gốm truyền thống trong thời đại hiện nay có khó không?

Giữ nghề gốm truyền thống trong bối cảnh hiện nay là một thử thách không nhỏ. Người thợ không chỉ đối mặt với bài toán mưu sinh, mà còn phải loay hoay giữa sản xuất công nghiệp, thị hiếu thay đổi nhanh và sự thiếu vắng lớp người kế tiếp. Nghề gốm vì thế đứng trước yêu cầu vừa giữ giá trị văn hóa cốt lõi, vừa phải thay đổi để không bị bỏ lại phía sau.

Những khó khăn lớn nhất có thể nhìn thấy khá rõ:

• Áp lực từ gốm công nghiệp: Các sản phẩm sản xuất hàng loạt với giá thành thấp và mẫu mã phong phú đang dần chiếm ưu thế trên thị trường. Điều này khiến gốm thủ công, vốn cần nhiều thời gian và công sức, ngày càng khó cạnh tranh, đặc biệt ở nhóm sản phẩm tiêu dùng phổ thông.
• Thiếu thế hệ nối nghề: Ở nhiều làng gốm, lực lượng lao động chủ yếu vẫn là thợ trung niên và cao tuổi. Người trẻ ít lựa chọn gắn bó lâu dài vì nghề vất vả, thu nhập không ổn định, làm cho việc truyền nghề đứng trước nguy cơ bị mai một.
• Yêu cầu đổi mới ngày càng rõ rệt: Thị trường hiện đại đòi hỏi nghề gốm phải cải tiến không chỉ về kỹ thuật, chất lượng mà còn ở kiểu dáng và cách tiếp cận khách hàng. Với những làng nghề quen làm theo lối truyền thống, đây là một thử thách không nhỏ.
• Đầu ra và thị trường chưa thật sự bền vững: Dù có tiềm năng phát triển theo hướng du lịch, quà tặng hay mỹ nghệ, nhiều cơ sở gốm vẫn gặp khó trong việc mở rộng kênh tiêu thụ và xây dựng thương hiệu ổn định lâu dài.

Dẫu vậy, nghề gốm chưa hẳn đang đi vào ngõ cụt. Việc phát triển thêm các dòng gốm mỹ nghệ, gốm trang trí, gốm decor bên cạnh sản phẩm gia dụng truyền thống đang mở ra hướng đi mới. Chính sự linh hoạt này giúp nghề gốm tiếp tục tồn tại, thích nghi và tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại. . Trong dòng chảy ấy, làng nghề gốm sứ Bát Tràng cao cấp vẫn là nơi bản sắc gốm Việt được gìn giữ, kế thừa và bồi đắp bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Nghề gốm Việt tồn tại đến hôm nay không phải nhờ sự phát triển ồ ạt, mà nhờ những người thợ âm thầm giữ nghề qua từng mẻ lò. Giữ nghề từ đất là giữ lại ký ức, văn hóa và tinh thần lao động bền bỉ đã gắn bó với đời sống người Việt qua nhiều thế hệ. Khi còn những người trân trọng gốm thủ công và chọn đồng hành cùng nghề, ngọn lửa trong lò gốm Việt vẫn sẽ còn được duy trì.